Patates fiyatları yüzde 700 fırladı: küresel kriz ve Hürmüz etkisi
Patates fiyatlarında küresel krizler, Orta Doğu’daki askeri hareketler ve Hürmüz Boğazı’ndaki gerginliklerin etkisiyle sert artış yaşandığı belirtiliyor. Vadeli işlem piyasalarında son bir ayda yüzde 700’ü aşan yükseliş kaydedilirken, yıllık artış da yüzde 34’ün üzerine çıktı.
Patates fiyatları, son dönemde yaşanan küresel krizler ve özellikle enerji ile gübre maliyetlerinde görülen artışlara bağlı olarak belirgin bir yükseliş göstermiştir. ABD-İsrail’in İran İslam Cumhuriyeti’ne yönelik askeri hareketleri ve Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim, tarımsal üretimde kullanılan girdilerin maliyetini artırarak gıda piyasalarında yeni bir baskı oluşturmuştur. Bu gelişmeler, temel gıda maddeleri arasında yer alan patates için de fiyat artışı endişelerini beraberinde getirmiştir.
Patates vadeli işlem fiyatlarındaki yükselişin sebepleri
Son haftalarda patates vadeli işlem fiyatlarında görülen artış, gıda güvenliği ve tedarik zincirine ilişkin artan risk algısıyla birlikte gerçekleşmiştir. Trading Economics verilerine göre patatesle ilgili finansal kontratlar son bir ayda yüzde 700’den fazla yükseliş göstermiş, Mayıs ortası itibarıyla yıllık bazda ise artış yüzde 34’ün üzerine çıkmıştır. Bu veriler, piyasalarda patates fiyatlarına ilişkin beklentilerin hızlı şekilde değiştiğini ortaya koymaktadır.
Artışın temel nedenleri arasında Orta Doğu’da yaşanan savaşın gübre tedariki, enerji maliyetleri ve tarımsal ticaret yolları üzerindeki etkilerine dair endişeler yer almaktadır. Patates üretiminde önemli rol oynayan üre ve amonyak gibi azot bazlı gübrelerin maliyetindeki değişim, üretim zincirini doğrudan etkilemektedir. Bu durum, tarımsal üretim maliyetlerinin yükselmesine ve vadeli piyasalarda fiyatların yukarı yönlü hareket etmesine neden olmaktadır.
Hürmüz Boğazı’nın rolü ve küresel etkileri
Küresel ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı, aynı zamanda azot bazlı gübre sevkiyatları açısından kritik bir geçiş noktası olarak öne çıkmaktadır. Birleşmiş Milletler verilerine göre küresel gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri normal koşullarda bu boğaz üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle bölgede yaşanan gerilimler, doğrudan küresel tarım piyasalarını etkilemektedir.
Sektör tahminlerine göre çatışmaların tırmanmasıyla birlikte gübre fiyatlarında yaklaşık yüzde 80 oranında artış yaşanmıştır. Analistler, kısa vadede doğrudan bir gıda kıtlığı beklenmediğini belirtse de, tarım, gübre ve nakliye maliyetlerindeki artışın fiyatlar üzerinde baskı oluşturacağı ifade edilmektedir. Gübre akışında ve enerji piyasalarında yaşanabilecek aksaklıkların sürmesi halinde, etkilerin daha geniş bir gıda ürün grubuna yayılabileceği değerlendirilmektedir.
Avrupa’daki patates arzı ve fiyatlar üzerindeki etkisi
Avrupa’da çiftçilerin son yıllarda artan talebe yanıt olarak üretimi genişletmesi nedeniyle patates arzında fazlalık oluştuğu bildirilmektedir. Bu durum, tüketicilerin perakende fiyatlarda yaşanan ani artışlardan şimdilik korunmasına yardımcı olmaktadır. Ancak piyasa aktörleri, mevcut arz fazlasına rağmen küresel ticaret ve enerji piyasalarındaki dalgalanmaların uzun vadeli etkilerini yakından takip etmektedir.
Avrupa Birliği’nin 2022 yılında Ukrayna savaşının ardından Rusya ile enerji bağlarını kesme kararı alması, yüksek yaşam maliyetleriyle mücadele eden Avrupa ekonomisini küresel dalgalanmalara daha açık hale getirmiştir. İran’daki savaşla birlikte bu baskının daha da arttığı ve fosil yakıt ithalat maliyetlerinin yükseldiği belirtilmektedir. Bu durum, enerji maliyetleri üzerinden tarım ve gıda fiyatlarına ek baskı yaratmaktadır.
Diğer temel gıda fiyatları üzerindeki olası etkiler
Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıkların yalnızca patates değil, daha geniş bir tarımsal emtia grubunu etkilemeye başladığı ifade edilmektedir. Food and Agriculture Organization verilerine göre küresel gıda fiyatları art arda üç aydır yükselmekte, bitkisel yağ fiyatları ise 2022’den bu yana en yüksek seviyeye ulaşmış durumdadır. Buğday, pirinç ve mısır gibi temel ürünlerde de benzer bir yükseliş eğilimi gözlenmektedir.
Ekonomistler, uzun sürebilecek bir aksamanın ekmek, süt ürünleri, et ve işlenmiş gıdalar dahil birçok ürünü etkileyebileceğini belirtmektedir. Zengin ekonomilerde bu etkilerin daha çok yüksek market faturaları şeklinde hissedileceği, daha yoksul ülkelerde ise sonuçların çok daha ağır olabileceği ifade edilmektedir. Bu durum, küresel gıda güvenliği açısından risklerin arttığına işaret etmektedir.
Yara International CEO’su Svein Tore Holsether, Körfez’de tırmanan çatışmaların küresel tarımsal üretimi tehdit ettiğini ve uluslararası ölçekte gıda rekabetini artırabileceğini belirtmiştir. Benzer şekilde World Central Kitchen kurucusu José Andrés de gübre tedarikindeki kesintilerin uzun vadeli bir küresel gıda krizini tetikleyebileceği uyarısında bulunmuştur. Mevcut gelişmeler, küresel gıda piyasalarında belirsizliğin arttığını göstermektedir.
